یکشنبه 02 ارديبهشت 1397 ساعت: 09:07

هنر ایرانی

مقالات تخصصی

موسیقی محلی ایران
مقالات تئاتر

چهارشنب 92/02/25 | ساعت: 08:03 | کد خبر: 2059 | بازدید: 45849 | © سیاوش قائدی
پست الکترونیک
چاپ

 

 

Tatr9

بیراه نیست اگر شبیه‌خوانی را زنده‌ترین و زبده‌ترین شكل نمایش ایرانی بدانیم، اما چه ویژگی منحصربه فردی در این گونه نمایشی موجود است كه توانسته آن ‌را چنین زنده و پویا در فرهنگ ایرانی محفوظ نگه دارد.
 

 
داشتن متن مكتوب، مكانی مشخص برای اجرا، قراردادهای نمایشی منحصر به فرد اجرایی و غیره از جمله ویژگی های شبیه خوانی است. می توان مهم ترین روش استنباط و درك صحیح از تحول و شكل پذیری این شكل نمایشی را تفسیر و تحلیل متون به جامانده نمایشی و آثار تاریخی موجود دانست. در كشور ما، فرهنگ نمایشی شفاهی بوده، اما تا مدت ها اندیشمندان و صاحبان قدرت توجه چندانی به نمایش و ادبیات نمایشی نداشتند.
 
در دوره هایی كه این جوهره مورد توجه قرار گرفت (دوره ناصری) حربه ای بود برای صاحبان قدرت و بعدها نابودی اش حربه ای برای انتقام و موازنه قدرت (دوره پهلوی اول). اما همه این تحولات زمانی درك می شود كه بتوان استنباط زمانی صحیح از دل منابع مكتوب حاصل كرد و در ادامه این تحولات سیاسی اجتماعی را مورد مطالعه و تحلیل قرار داد. همان طور كه می دانیم نخستین بار در سمپوزیوم تعزیه ایران در دهه50 بود كه ضرورت حفظ، مطالعه و متن شناسی شبیه خوانی میان پژوهشگران داخلی و خارجی قوت گرفت. نتیجه آن مطالعات، به بار نشستن آثار مكتوب ماندگاری است كه تا امروز از اصلی ترین منابع و مراجع شبیه پژوهان در این زمینه است. چندی پس از آن تلاش و پشتكار شبیه پژوهان دیگری همچون عنایت الله شهیدی، محمدرضا خاكی، صادق همایونی درحفظ و نگهداری این منابع ارزشمند ادامه پیدا كرد. ضرورت متن شناسی شبیه خوانی بیش از هر زمان دیگر امروز حس می شود و این ضرورت متاسفانه تنها توسط محدودی جدی گرفته شده است. به كار بستن متدها و روش های مطالعاتی، مطالعات زبان شناسانه، نشانه شناسی و نگاه جامعه شناسانه به شبیه نامه ها امروزه بیش از همیشه راهگشای درك و فهم صحیح از این گونه ارزشمند نمایشی است؛ جوهره ای كه به محض فهمیده شدن می تواند به عنوان نمونه اعلای درام ایرانی شناسانده شود. اگر دیده شده به نادانی و كج فهمی، سیاستگذاری و توسعه این شكل آیینی در فضاهای نامناسب، موجب پس زدگی و ساده انگاری گردیده تنها از مطالعه نداشتن صحیح و نبستن راه و روش مطالعاتی آن بوده است.
 
بتازگی حسین اسماعیلی، پژوهشگر ایرانی مقیم اروپا متن شناسی شبیه خوانی را روی مجموعه لیتن به انجام رسانید ومنبع كاملی را در اختیار گذاشت تا با الگو قراردادن آن بتوان روش مطالعاتی صحیح را به دست آورد، اما در كنار همه نكات قوت كار او می توان به این نكته اشاره كرد كه كار او روی منبع قدیمی صورت گرفته و از نگاه تطبیقی مجموعه شبیه نامه ها عاری ا ست.
 
كار خوب حسین اسماعیلی زمانی كامل می شد كه او می توانست با بررسی تطبیقی مجموعه های دیگر آنچه ویژگی منحصربه فرد مجموعه لیتن بود كشف و به آن ژرف بپردازد. در این خصوص بتازگی كتاب فهرست توصیفی از مجموعه شبیه نامه های مجلس به كوشش رضا كوچك زاده جمع آوری شده است. مجموعه ای كه از جنبه های مختلف پژوهشگر در تحقیق خود بخوبی به آن اشاره می كند، اهمیت بسیار دارد به آن معنا كه در حین جمع آوری فهرست و مطالعه خود استنباط بدیعی از تكنیك های نگارشی و اجرایی مربوط به زمان تولید این شبیه نامه ها به دست آورد؛ زمانی كه دیگر این شكل نمایشی تنها شكل عامیانه ای نداشت و تخصص و تجمل در كار شبیه خوانان به فور به چشم می آید (نگاهی به اسناد تاریخی و تصویری دوره ناصری گویای این نكته است). در مقدمه ارزشمندی كه در كتاب نخست این مجموعه نوشته شده، اشاره می شود كه در این شبیه نامه ها نشان از نخستین تلاش ها از نفوذ هنر كارگردانی و دراماتورژی (به تعریف امروزی آن) توسط معین البكاء (محمدتقی و محمدباقر) در حاشیه متون دیده می شود و این خود فصل مهم در تحول شبیه خوانی به عنوان یك شكل نمایش شهری است.
 
در كار كوچك زاده می توان خودداری از تكرار مكررات را نیز دید. به این معنی كه او بیشتر متمركز بر كشف تكنیك های مورد استفاده در آن زمان بود كه به ما این اجازه را نمی دهد تا شبیه سرایی و شبیه خوانی را تنها هنر عامه مردم بدانیم. اوج مهارت در شكل و محتوا بین نسخه های شبیه خوانان این دوره دیده می شود. مد نظر قرار دادن مفهوم زمانی در مطالعه این شبیه نامه ها به استنباط جدیدی از دلایل گردهم آمدن این مجموعه ارزشمند منجر شده است؛ مجموعه ای كه بدرستی گویای روند رشد تكنیكی این هنر مردمی است. فهم این نكته به مطالعه ای روشمند نیاز دارد.
 
نكته دیگر اهمیت كار كوچك زاده، مقایسه مجموعه مورد مطالعه با دیگر شبیه نامه هاست. به آن معنا كه پژوهشگر پس از درك مفهوم زمان نگارش شبیه نامه به مطالعه تطبیقی مجموعه موجود با دیگر آثار پرداخته تا به آنچه پیش تر دیده نشده یا كمتر مورد مطالعه قرار گرفته، دست یابد. حال آن كه در این راه او با توان خود و بضاعت موجود موفق عمل كرده است. در پایان باید متذكر شوم ضرورت نوشتن این یادداشت یك حس درونی به پاس نكوداشتی بر فعالیت پژوهشگران این عرصه بود؛ آنان كه جستاری در میراث نیاكانمان می كنند تا بر پهنه آگاهی تاریخی ما بیفزایند.
 

 

منبع: جام حم آنلاین 



----------------
تمامی حقوق برای هنر ایرانی محفوظ و انتشار مطالب با ذکر منبع بلامانع است

اضافه کردن نظر

تنها نظراتی که با حروف فارسی نوشته می شوند قابلیت انتشار خواهند داشت.


کد امنیتی
تازه سازی

هنر ایرانی، مقالات تخصصی

 تمامی حقوق مادی و معنوی این پایگاه متعلق به "خانه ی هنر و ادبیات پارسا" است
استفاده از مطالب (انتشار عمومی) پایگاه با ذکر منبع بلامانع است

طراحی شده توسط گروه تکاپو

Favicon1